0

اهداف: مطالعه به منظور بررسی اقتصادی اثر کم خاک ورزی و بدون خاک ورزی و مقادیر مختلف کود نیتروژن در عملکرد گندم در تناوب با نخود در شرایط دیم اجرا گردید. مواد و روش ها: آزمایشی با 8 تیمار به روش آماری کرت های خرد شده براساس طرح بلوک های کامل تصادفی به مدت 4 سال از پاییز 1393 تا پاییز 1397 در سه تکرار در ایستگاه تحقیقات کشاورزی دیم سرارود کرمانشاه اجرا گردید. فاکتور اصلی خاک ورزی در 2 سطح بدون خاک ورزی و کم خاک ورزی و فاکتور فرعی کود نیتروژن در 4 سطح بدون مصرف کود نیتروژن و مصرف 30، 45 و 60 کیلوگرم نیتروژن خالص در هکتار بودند. یافته ها: نتایج نشان داد که اثرات خاک ورزی و مصرف کود نیتروژن روی درصد کربن آلی، پایداری خاکدانه و درصد نیتروژن کل معنی دار نبود. بیشترین مقدار عملکرد در تیمار سال دوم، کم خاک ورزی و مصرف 45 کیلوگرم در هکتار نیتروژن اتفاق افتاد. نتایج ارزیابی اقتصادی نشان داد که هر تیمار به تنهایی از لحاظ اقتصادی سودآور است و در بین تیمارها، تیمار کم خاک ورزی و بدون مصرف کود نیتروژن دارای بیشترین نسبت منافع به هزینه ها است. نتیجه گیری: در هر دو نظام بی خاک ورزی و کم خاک ورزی ملاحظه شد که با افزایش میزان مصرف نیتروژن نسبت ارزش حال منافع به ارزش حال هزینه ها کاهش یافت. در نهایت، با توجه به نسبت تفاضل ارزش حال منافع به تفاضل ارزش حال هزینه ها، تیمار یعنی کشت گندم در تناوب نخود و سیستم کم خاک ورزی و مصرف 45 کیلوگرم در هکتار کود نیتروژن، به عنوان برترین تیمار از لحاظ اقتصادی در منطقه سرارود کرمانشاه شناخته شد.

در راستای تولید علوفه در بخشی از اراضی دیم کم بازده و مراتعی که دارای شرایط مناسب، ولی تخریب یافته هستند، بررسی و معرفی گیاهان علوفه ای ضرورتی اجتناب ناپذیر است. به همین جهت طرح تحقیقاتی مقایسه عملکرد 11 رقم یونجه چند ساله (سیمرچنسکایا، کانکریپ، رنجر، مائوپا، کدی، کریساری، بمی، خرونده، قارقلوق، قره یونجه 1 و قره یونجه 2) در ایستگاه تحقیقاتی عطاآباد واقع در 15 کیلومتری شهرستان آق قلا (30 کیلومتر شمال شرق گرگان) به اجرا درآمد. ازمایش در قالب طرح اماری بلوکهای کامل تصادفی در 3 تکرار و برای مدت چهار سال انجام شد. طی آزمایش عملکرد علوفه خشک ارقام یونجه به مدت سه سال اندازه گیری گردید. عملکرد ارقام از نظر اماری (در سطح 1%) نشان داد که میان تیمارها اختلاف معنی داری وجود دارد. در مقایسه میانگین ها به روش دانکن ارقام کانکریپ، رنجر، قره یونجه 2، بمی و کدی در رتبه های اول تا پنجم قرار گرفته و اختلاف معنی داری با یکدیگر نداشتند. رقم کانکریپ با میانگین 3830 کیلوگرم در هکتار در سال علوفه خشک، بیشترین و رقم قره یونجه 1 با میانگین تولید 2330 کیلوگرم کمترین عملکرد را داشته است. در نهایت با توجه به نتایج بدست امده و شرایط محل آزمایش، بارندگی متوسط سالانه 374 میلیمتر و اقلیم نیمه خشک، می توان سطح قابل توجهی از اراضی استان را که شرایطی مشابه محل اجرای طرح دارند به کشت یونجه از جمله ارقام کانکریپ، رنجر، قره یونجه 2، بمی و کدی اختصاص داد.  

به منظور تعیین نیاز غذایی گندم رقم سبلان در شرایط دیم و آبیاری تکمیلی، این بررسی در قالب طرح بلوک های خرد شده با عامل آبیاری در کرت های اصلی با سه سطح دیم (I0)، یک نوبت آبیاری در مرحله ظهور سنبله (I1) و دو نوبت آبیاری در مراحل ظهور سنبله و شیری شدن دانه (I2)  و تیمارهای نیتروژن (0،60  و 120 کیلوگرم نیترژن در هکتار) و فسفر (0 و 60 کیلوگرم P2O5 در هکتار) به صورت فاکتوریل در کرت های فرعی با سه تکرار و به مدت چهار سال زراعی از سال 1371 در ایستگاه تحقیقات کشاورزی دیم مراغه به اجرا در آمد. میزان آبیاری در هر مرحله بر اساس کمبود رطوبت خاک نسبت بهF.C.  و تا عمق صد سانتیمتری خاک اعمال گردید. نیتروژن از منبع اوره در دو نوبت (نصف در زمان کاشت + نصف دیگر در تیمارهای آبیاری هم زمان با اولین آبیاری و در شرایط دیم در نیمه دوم فروردین) و فسفر از منبع سوپر فسفات تریپل در زمان کاشت تامین گردید. نتایج این تحقیق نشان داد که انجام آبیاری تکمیلی اثر معنی داری در سطح احتمال 1% در افزایش عملکرد دانه، عملکرد کاه و کلش و وزن هزار دانه دارد و بیشترین عملکرد دانه به میزان 1843 کیلوگرم در هکتار از آبیاری در مرحله ظهور سنبله و کمترین آن به میزان 1627 کیلوگرم در هکتار از تیمار شاهد I به دست آمد. با کاهش رطبت خاک ازF.C. ، اثر بخشی آبیاری تکمیلی در افزایش عملکرد دانه افزایش یافت. کاربرد نیتروژن به طور معنی داری در سطح احتمال 1% عملکرد دانه را افزایش داد و با استفاده از معادلات رگرسیونی نیاز نیتروژن گندم در شرایط دیم و یک نوبت آبیاری در زمان ظهور سنبله به ترتیب 48 و 63 کیلوگرم نیتروژن در هکتار و نیاز فسفر آن در شرایط یاد شده به ترتیب 20 و 28 کیلوگرم P2O5 در هکتار تعیین گردید، بنابراین نیاز نیتروژن و فسفر گندم در شرایط آبیاری تکمیلی بیشتر از شرایط دیم بود.

انتخاب گونه و رقم مناسب برای تولید علوفه به همراه بسته زراعی مربوطه از مهمترین اقدامات در رابطه با توسعه گیاهان علوفه ای در شرایط دیم است. در مجموع تحقیقات گیاهان علوفه ای در شرایط دیم طی 15 سال اخیر (1382-97)، مواد ژنتیکی قابل دسترس از توده های بومی و بین المللی شامل پانزده گونه از یونجه یکساله، شش گونه ماشک، سه گونه خلر و دو گونه نخود علوفه ای در ایستگاه های تحقیقاتی همکار با موسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور مورد ارزیابی قرار گرفته و لاین های مناسب با تاکید بر کشت پاییزه در اقلیم های مختلف شناسایی شده است که پس از ارزیابی سازگاری آن ها و مقایسه با شاهد های محلی و اجرای پایلوت در اقالیم مختلف کشور، آزادسازی یا در دست معرفی هستند. ماشک رقم مراغه با متوسط عملکرد علوفه خشک 2. 5 تن در هکتار، جهت کشت پاییزه در اقلیم معتدل و گرم کشور معرفی شده است. ارقام ماشک گل سفید و لامعی از گونه پانونیکا و گلشن از گونه ویلوزا مناسب کشت پاییزه در دیمزارهای سردسیر و معتدل با متوسط عملکرد علوفه خشک در حدود 3 تن در هکتار هستند و رقم طلوع از ماشک ساتیوا با متوسط عملکرد علوفه خشک 3 تن در هکتار برای مناطق گرمسیر معرفی شده است. با وجود برتری ماشک ها در تحمل سرما و کشت پاییزه در دیم زارهای سردسیر، معلوم شده است که تحمل خشکی در خلر بیشتر از ماشک است و ارقام امیدبخش از خلر برای شرایط دیم در دست معرفی هستند. علاوه بر شناسایی ارقام مناسب علوفه دیم در جهت افزایش کمیت تولید، سیستم های کشت مخلوط لگوم-غلات و لگوم-لگوم نیز در شرایط دیم شناسایی شده است که متوسط تولید علوفه خشک بیش از 6 تن در هکتار با استفاده از ماشک مراغه با جو و حداقل افزایش 20% علوفه خشک در مخلوط ماشک گل سفید با مراغه حاصل شده است. در خصوص یونجه یکساله، علیرغم شناسایی منابع متحمل به سرما در برخی گونه ها نظیر ریجیدولا، عملکرد قابل توجهی از توده های بومی یونجه یکساله در شرایط دیم سرد و معتدل بدست نیامده است.

هدف از اجرای پژوهش کمک به استقرار و ریشه دوانی عمیقتر نهالهای بذری زیتون (O. europaea L.) رقم زرد در سنین اولیه کاشت و در شرایط دیم با استفاده از نهالهای بذری و گلدانی است که قبل از جنگلکاری تحت تنش فشردگی و خشکی خاک قرار گرفته باشند. خاک فشرده اغلب باعث محدودیت توسعه ریشه نهالها، به ویژه در محیط بسته (گلدان) می شود. فرضیه تحقیق آن بود که ریشه های تحت تنش و دارای محدودیت رشدی ممکن است پس از کاشت در محیط باز و عرصه جنگلکاری، در حجم بیشتری از لایه های خاک توسعه یابند. این بدین معنی است که ریشه ها به ذخایر بیشتری از آب و مواد غذایی دسترسی پیدا خواهند کرد و به عبارت دیگر امکان موفقیت آمیز جنگلکاری در شرایط دیم. این تحقیق از دو مرحله گلخانه ای و مزرعه ای تشکیل یافته است. آزمایش در سال 1381 با تهیه 36 عدد لوله پولیکا و انباشتن نصف آنها با خاک فشرده در سطح شاهد و نصف دیگر در سطح متوسط (معادل وزن مخصوص ظاهری به ترتیب 1.3 و 1.6 گرم بر سانتیمتر مکعب)، آغاز گردید. سپس نهالها به لوله های پولیکا منتقل شدند. بعد از جابجایی گلدانها به درون گلخانه، نهالها در دو سطح آبیاری (دوره آبیاری) سه و شش روزه که نماینده به ترتیب خاک دارای رطوبت زیاد و کم می باشند، تیمار شدند (در هر سطح فشردگی خاک دوباره گلدانها به دو گروه تقسیم شدند و در هر گروه توسط یکی از تیمارهای آبیاری آزمایش شدند). پس از تحت تنش قرار گرفتن نهالها به مدت حدود دو ماه، در نیمه اول فروردین 1382 به عرصه جنگلکاری منتقل شدند و در قالب روش آماری فاکتوریل و در طرح پایه بلوکهای کامل تصادفی و در سه تکرار مورد آزمایش قرار گرفتند. خاک مزرعه شنی و دارای بیش از 50 درصد قلوه سنگ (gravel) بود. نهالها تا پایان پاییز سال 1382 به صورت دیم در عرصه رها شدند و از آن به بعد توسط بیل هیدرولیکی تراکتور از خاک خارج شدند و صفات کمی آنها شامل زنده مانی، ارتفاع، عمق ریشه دوانی، وزن خشک اندام هوایی، نسبت وزن خشک برگها به اندام هوایی، و نسبت وزن خشک ریشه ها به اندام هوایی اندازه گیری و محاسبه شدند. تجزیه و تحلیل داده ها توسط روشهای آماری تجزیه واریانس و آزمون معنی دار بودن تفاوت میانگینها با بکارگیری نرم افزار SPSS9 انجام شد.با وجود طولانی بودن دوره خشکی و گرما در سال 1382، خوشبختانه زنده مانی نهالها صددرصد بوده است که نشانگر بردباری زیاد این گونه به خشکی است. متاسفانه نهالهایی که تحت تنش بیشتر فشردگی و خشکی خاک قرار گرفته بودند، صفات کمی اندامهای هوایی و ریشه آنها به صورت معنی داری تحت تاثیر قرار نگرفتند، اما خوشبختانه اثر متقابل تیمارهای آبیاری و فشردگی خاک، بیشتر بر رشد اندامهای هوایی و نسبت وزن خشک ریشه به اندام هوایی معنی دار بود.دو عامل عمده باعث استمرار زنده مانی و رشد نهالهای زیتون در شرایط دیم شدند:1- عملیات آماده سازی محل کاشت با شخم عمیق خاک در دو جهت عمود بر هم.2- خصوصیت فیزیولوژیکی سیستم ریشه و اندام هوایی و توانایی گیاه، به ویژه ریشه بر تنظیم اسمزی.

برای بررسی تولید علوفه یونجه های یکساله در شرایط دیم گرگان، آزمایشی در طرح بلوک کامل تصادفی در چهار تکرار طی دو سال در ایستگاه تحقیقات چالکی در سالهای81 و82  اجرا شد. یونجه های یکساله شامل: یک گونه بومی به عنوان شاهد: M. minima و هفت رقم M. polymorph acv. Spinless و (Mogul و Caliph) M. scutellata cv. Medicago truncatula cv (Sava, Robinson) و M. littoralis cv. Herald, M. Sphaerocarpos cv. Orion. می باشند. علوفه در مرحله ده درصد گلدهی برداشت و پس از خشک کردن در هوای آزاد توزین شد. اختلاف آماری بین عملکرد علوفه ارقام در سطح یک درصد و اثر متقابل سال و رقم در سطح 5 درصد معنی دار شد. در سال اول، رقم رابینسون با 2006.4 کیلوگرم در هکتار و در سال دوم، رقم کالیف با 2230.1 کیلوگرم در هکتار بیشترین تولید علوفه خشک را داشتند. تولید علوفه خشک ارقام مغول و ساوا در طول دو سال با ثبات تر و به شرایط آزمایش سازگاری بیشتری نشان دادند. تولید پروتئین خام در واحد سطح در رقم کالیف (37.28 گرم بر متر مربع) بیشتر از سایر ارقام بود.

نخود بعد از گندم مهمترین محصول در دیمزارهای کشور ما می باشد که سالانه حدود700  هزار هکتار به کشت این محصول اختصاص داده می شود. در این بررسی 14 لاین و رقم نخود بهمراه رقم شاهد جم در پنج منطقه کرمانشاه، ایلام، ارومیه، گچساران و گرگان بمدت چهار سال (81-1378) در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با چهار تکرار مورد بررسی قرار گرفتند. از آنجا که در برخی از سال ها در بعضی از مکان ها آزمایش انجام نشده، لذا ترکیب سال و مکان به صورت محیط در نظر گرفته شد و در مجموع، داده های 15 محیط مورد بررسی قرار گرفت. آزمون بارتلت، عدم یکنواختی واریانس اشتباهات آزمایشی را نشان داد، از این رو محیط ها به گروه دسته بندی شدند به طوری که آزمون بارتلت در هر یک از گروه ها غیر معنی دار شد. تجزیه مرکب عملکرد نشان داد که اثر متقابل محیط × ژنوتیپ در هر سه گروه معنی دار بود. تجزیه پایداری با استفاده از روش ابرهارت و راسل نشان داد که لاین های  Flip84-82 ,ILC482و Flip 84-80 ضمن دارا بودن عملکرد بالاتر از میانگین ژنوتیپ ها و شاهد جم دارای ضریب رگرسیون نزدیک 1 بوده و از بین آنها لاین ILC482 پایدارترین ژنوتیپ با عملکرد بالا بود. این لاین برای مناطق گرگان و گچساران توصیه شد. در گروه3 نیز لاین های Flip 90-96, Flip 84-42, Flip 86-50 ضمن داشتن عملکرد بالاتر از میانگین ژنوتیپ ها و شاهد جم دارای ضریب رگرسیون نزدیک 1 بوده و از بین آنها لاین Flip 84-42  پایدارترین ژنوتیپ با عملکرد بالا بود. به این لحاظ لاین Flip 84-42 برای مناطق کرمانشاه، ایلام و ارومیه قابل توصیه می باشد. این لاین در محیط های گروه 1 نیز عملکرد بالایی برخوردار بود.